Celiakia a dysbioza jelitowa – co wiemy o tej zależności?

Barbara Dąbrowska-Górska

3 minuty

Celiakia to choroba, która kojarzona jest z nietolerancją glutenu. Jednak jej działanie nie ogranicza się wyłącznie do przewodu pokarmowego. Konsekwencje celiakii, związane z utrudnionym wchłanianiem składników z pożywienia, dotykają wszystkich narządów ciała ludzkiego. Badania pokazały, że osoby chorujące na celiakię mają zaburzoną mikrobiotę jelitową. Czy przywrócenie równowagi mikrobiotycznej może pomóc w leczeniu?

Co to jest celiakia?

Celiakia to choroba, u której podstaw leży nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na gluten – kompleks białek roślinnych (gluteiny i gliadyny), który występuje w powszechnie spożywanych zbożach: pszenicy, życie i jęczmieniu. Skutkiem zaburzonego działania układu odpornościowego jest nieadekwatna, zbyt silna odpowiedź na gluten z pożywienia. W wyniku tej reakcji rozwija się stan zapalny w obrębie śluzówki jelita cienkiego, którego konsekwencją jest spłaszczenie kosmków jelitowych – struktur odpowiedzialnych za wchłanianie składników pokarmowych i odżywczych w jelicie cienkim. W efekcie dochodzi do znacznych niedoborów pokarmowych i wynikających z nich problemów w całym organizmie, we wszystkich narządach.

Zachorowanie na celiakię jest związane ze specyficznymi uwarunkowaniami genetycznymi. Do rozwoju choroby konieczne jest posiadanie tzw. haplotypów (grupy genów) HLA DQ2/DQ8. Jednak, co ciekawe, haplotypy te są niezbędne, ale niewystarczające do rozwoju choroby. Oznacza to, że każdy ze zdiagnozowaną celiakią ma haplotypy HLA DQ2/DQ8, ale z drugiej strony samo ich posiadanie nie przesądza ostatecznie o rozwoju choroby. Szacuje się, że tylko u około 3% osób z genami HLA DQ2/DQ8 rozwinie się celiakia, co oznacza, że wpływ na powstawanie choroby mają także inne czynniki np. infekcje wirusowe czy silny stres, które mogą zainicjować nieprawidłowe reakcje na gluten.

Przeczytaj także: Dieta wegańska a mikrobiota jelitowa

Ostatnie lata przyniosły jednak nowe, ciekawe informacje, z których wynika, że na rozwój celiakii poza uwarunkowaniami genetycznymi i czynnikami środowiskowymi może wpływać także dysbioza mikrobioty przewodu pokarmowego. Dysbioza to zaburzenie w składzie i ilości mikroorganizmów zamieszkujących jelita. Ten brak równowagi mikrobiotycznej ma liczne, negatywne konsekwencje dla organizmu, w tym, u osób z celiakią, może zmniejszać tolerancję na gluten i nasilać nieprawidłową reakcję układu odpornościowego. Podejrzewa się, że to właśnie dysbioza może być jedną z przyczyn wciąż rosnącej częstości występowania celiakii na świecie.

Druga strona medalu, w kontraście do dysbiozy, to stan eubiozy, czyli mikrobiologicznej równowagi jelitowej. Eubioza (inaczej homeostaza) dzięki aktywności bakterii może ułatwiać trawienie glutenu i zmniejszać stan zapalny w jelitach wśród osób z celiakią.

Dysbioza a celiakia

Nie jest do końca jasne, czy w celiakii dysbioza jest konsekwencją choroby czy też występuje najpierw, przed zachorowaniem i tym samym zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia schorzenia. Na stan mikrobioty i zwiększone ryzyko rozwoju celiakii duży wpływ mają czynniki zaburzające jej rozwój w początkowym etapie życia, do których należą poród przez cesarskie cięcie, wirusowe infekcje jelitowe czy wczesne stosowanie antybiotyków. Jednak żadnego z tych uwarunkowań nie udało się ze 100% pewnością powiązać z celiakią.

Niektórzy badacze sugerują, że posiadacze wspomnianych wcześniej haplotypów HLA DQ2/DQ8 mają inną mikrobiotę w stosunku do osób, które w swoim bagażu genetycznym nie mają tego wariantu genów. Te różnice w środowisku mikrobiotycznym w pewnym stopniu zmniejsza karmienie piersią.

Mikrobiota jelitowa uczestniczy w metabolizmie glutenu. Bakterie jelitowe, szczególnie z grupy Lactobacillus i Bifidobacterium wspomagają ludzki organizm w trawieniu glutenu przekształcając białka glutenu w taki sposób, że są one mniej stymulujące dla układu odpornościowego. Inne bakterie p.. Pseudomonas aeruginosa (który jest bakterią patogenną)robią coś zupełnie przeciwnego, sprawiają, że produkty rozkładu glutenu „przebierają się” za wroga, który jest rozpoznawany przez układ odpornościowy. Może prowadzić to do zapalenia błon śluzowych w przewodzie pokarmowym i w konsekwencji zwiększyć ryzyko wystąpienia celiakii. Jednak, gdy mikrobiota jest w równowadze to szkodliwe działanie Pseudomonas aeruginosa jest neutralizowane przez Lactobacillusy.

Dysbioza jelitowa jest także przyczyną zaburzenia bariery jelitowej, degradacji ochronnej warstwy śluzu wyściełającej jelito i w końcu rozluźnienia połączeń pomiędzy komórkami nabłonka jelit, które powinny ściśle do siebie przylegać. Charakterystyczne dla celiakii jest zwiększone wydzielanie zonuliny, której zwiększone stężenie świadczy o rozszczelnieniu bariery jelitowej. Skutkiem tego procesu jest przedostawanie się metabolitów glutenu do tzw. blaszki właściwej jelita, gdzie dochodzi do pobudzenia komórek układu odpornościowego, między innymi makrofagów, komórek dendrytycznych czy neutrofilii. Prowadzi to do kaskady uaktywniającej stan zapalny. W takiej sytuacji wydzielane są cytokiny zapalne (np. TNF-α, czy interleukiny 12 i 23), które wywołują zapalenie jelit i spłaszczenie kosmków jelitowych.

Mikrobiota osób z celiakią charakteryzuje się zwiększoną liczbą rodzajów BacteroidesEnterococcus oraz gatunku Escherichia coli, a zmniejszoną liczebnością Lactobacillus, BifidobacteriumClostridium. W badaniach wykazano, że w jelitach osób z celiakią mniej licznie występują w szczególności Bifidobacterium longum, Clostridium histolyticum, Clostridium lituseburenseFaecalibacterium prausnitzii. Dysbioza łączy się także ze zmniejszonym stężeniem SCFA – krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co dodatkowo pogłębia zaburzenie integralności bariery jelitowej.

Najsilniejsza dysbioza występuje w najbardziej aktywnych fazach celiakii. Wprowadzenie leczenia i zastosowanie ścisłej diety bezglutenowej zazwyczaj łagodzi brak równowagi jelitowej, jednak mimo to mikrobiota u osób z celiakią nie wraca do pełnej eubiozy. Czy probiotyki mogą pomóc?

Probiotyki

Celowana suplementacja probiotykami w celiakii wraz z zastosowaniem diety bezglutenowej może łagodzić przebieg choroby na kilka różnych sposobów. Po pierwsze probiotyki odgrywają rolę w rozkładaniu białek glutenu zmniejszając ich właściwości pobudzające układ odpornościowy. Po drugie bakterie probiotyczne modyfikują reakcję odpornościową, wpływając na różnicowanie się przeciwzapalnych limfocytów T (tzw. Treg) oraz zmniejszą nasilenie stanu zapalnego. Mikrobiota w równowadze to także ściślejsze połączenia między komórkami nabłonka, a co za tym idzie utrudnione przedostawanie się glutenu do blaszki właściwej oraz większa ilość SCFA (krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych), które wspomagają szczelność jelit i układ immunologiczny a także zmniejszają stan zapalny.

Właśnie dlatego, podawanie probiotyków u osób z celiakią i wynikająca z tego zmiana w mikrobiocie zmniejsza nasilenie objawów i poprawia jakości życia. Ważne, by podkreślić, że nie ma jednoznacznych dowodów wskazujących, że suplementacja probiotykami zmniejsza ryzyko wystąpienia celiakii.

Badania wykazały (między innymi) skuteczność szczepów: Bifidobacterium infantis NLS, Bifidobacterium breve BR03, Bifidobacterium breve B632, VSL#3, Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus rhamnosus LC705, Lactobacillus plantarum HEAL9, Lactobacillus paracasei 8700:2. Kolejne badania z pewnością przyniosą informacje o innych, pomocnych w przywracaniu eubiozy szczepach stosowanych w celiakii.

Dla osób z celiakią najefektywniejszym działaniem, dostępnym w Instytucie Mikrobiomiki jest badanie kału, które ocenia nasilenie i rodzaj dysbiozy. Badanie to sprawdza, których bakterii jest za dużo, a których za mało i pozwala na stworzenia celowanego postępowania z wykorzystaniem probiotyków. Takie działanie w precyzyjny sposób odpowiada na potrzeby danej osoby i skutecznie przywraca równowagę jelitową.

Z życiowego punktu widzenia oznacza to efektywniejsze wchłanianie składników pożywienia i, co za tym idzie, lepszą kondycję całego organizmu, mniejsza ilość wzdęć, bólów brzucha i zaburzeń w wypróżnianiu. Suplementacja bakteriami probiotycznymi, w tym ta celowana, to ważne uzupełnienie i wsparcie osób z celiakią.

Barbara Dąbrowska-Górska

Bibliografia:

  • Anthony K Akobeng et al., Role of the gut microbiota in the pathogenesis of coeliac disease and potential therapeutic implications, Eur J Nutr. 2020 Dec;59(8):3369-3390. doi: 10.1007/s00394-020-02324-y. Epub 2020 Jul 10.
  • Elena F Verdu, Detlef Schuppan, Co-factors, Microbes, and Immunogenetics in Celiac Disease to Guide Novel Approaches for Diagnosis and Treatment, Gastroenterology. 2021 Nov;161(5):1395-1411.e4. doi: 10.1053/j.gastro.2021.08.016. Epub 2021 Aug 17.
  • Francesco Pecora et al., Gut Microbiota in Celiac Disease: Is There Any Role for Probiotics?, Front Immunol. 2020 May 15:11:957. doi: 10.3389/fimmu.2020.00957. eCollection 2020.
  • Roberta Elisa Rossi et al., Interaction between Gut Microbiota and Celiac Disease: From Pathogenesis to Treatment, Cells. 2023 Mar 7;12(6):823. doi: 10.3390/cells12060823.
Avatar

O autorze

Barbara Dąbrowska-Górska

Jestem dietetykiem z wyższym wykształceniem oraz wieloletnim doświadczeniem w pracy z Pacjentem. Z mojej pomocy skorzystało już ponad 3000 tysiące osób, dlatego wiem, że konsekwentnie stosowana metoda małych kroków daje znacznie lepsze rezultaty niż modne diety cud. Układam programy żywieniowe odchudzające, w insulinooporności, niedoczynności tarczycy i chorobie Hashimoto, zespole jelita drażliwego, chorobach układu krążenia, cukrzycy typu II i wielu innych sytuacjach.

|
04/12/2023

Podobał Ci się artykuł?

Poznaj precyzyjną metodę
zwalczania dysbiozy jelitowej

Analiza + diagnoza

Możesz zamówić samą analizę, aby nasz specjalista sprawdził, czy nasza kuracja jest odpowiednia dla Twojego stanu zdrowia